کدخبر : 537
دوشنبه ۱۸ بهمن ۱۳۹۵ - ۸:۴۸
565 بازدید
فاقددیدگاه

بررسی چگونگی حشر حیوانات در آخرت

 

بررسی چگونگی حشر حیوانات در آخرت

نویسنده : یاسر محمدی


چکیده

شاید بارها دیده باشیم که حیوانی به طور ظالمانه بر حیوان دیگری مسلط شود ، یا اینکه انسانی برای دستیابی به خواسته های دل خویش بدون توجه به حیات حیوانات، آنان را به طور معقول یا نامعقول به خدمت خود در آورد و یا به انحاء گوناگون از حیوانات بهره کشی کند. و چه بسا از دیدن این صحنه ها، به ذهن پرسشگر ما این سوألات خطور کرده باشد که آیا حیوانات در مقابل ظلمی که متحمل می شوند، و یا بر دیگران تحمیل می کنند، مسئولند؟ آیا حیوانات همانطور که توان ظلم کردن دارند، ممکن است به دیگران نیکی هم بکنند؟ وآیا حیوانات هم مانند بشر از پیامبر و پیشوایی پیروی می کنند؟ و آیا یافتن جواب این سوألات و اعتقاد یافتن به آن در حوزه اعمال یا اخلاقیات انسان هم مؤثر دارد؟ در این مقاله جواب این مسائل را در میان متون اسلامی بررسی کرده و به نتایج جالب توجهی دست یافتیم. بدین شرح که:

بر اساس آیات و روایات حیوانات دارای فهم و شعور بوده و ممکن است از طرف آنان، ظلم یا محبت و یا سایر رفتار های گوناگون نسبت به دیگران،  صادر شود، فلذا در برابر اعمال خود مسئولند، اما از نظر میزان فهم و شعور با انسان متفاوتند و در سطحی پایین تر از انسان هستند، همان گونه که افراد بشر هم سطح شعور و در نتیجه محاسبه یکسانی ندارند. اما اینکه آیا حیوانات از پیامبر یا پیشوای پیروی می کنند یا نه، ظاهرا شاهدی در باره آن در دست نیست و تأثیری هم بر انسان ندارد. اما اعتقاد به شعور، تکلیف و حشر حیوانات تأثیرات بسیار سازنده ای بر روی نگرش انسان به زندگی، ودر نتیجه اعمال و رفتار او دارد. لذا شناخت صحیح در این مورد، بسیار مهم به نظر می رسد.

کلید واژه  

حیوان. حشر. وحوش. قیامت

مقدمه

در میان مخلوقات خدا، وحوش جایگاه ویژه ای دارند. چرا که ادامه حیات انسان به ارتباط  با حیوانات وابسته است، به حدی که زندگی انسان بدون رابطه و تعامل با حیوانات امکان پذیر نیست.

از طرفی این صنف از مخلوقات پروردگار، تنها گروهی هستند که همانند انسان، حیات همراه با تحرک و احساس دارند. لذا این موضوع می طلبد که با آنان به گونه ای متفاوت با سایر مخلوقات، رفتار شود، اما به کرات مشاهده شده که کسانی، با رفتارهای نا مناسب مانند عصبانیت، دشنام، عدم توجه به تغذیه، تحمیل کار بیش از توان و… با حیوانات برخورد می کنند.

با توجه به مطالب مذکور سوأل پیش می آید که آیا حیواناتی که مورد ظلم واقع شوند هم مانند انسان های مظلوم، روز قیامت محشور شده و از انسان های ظالم انتقام می گیرند؟ آیا آنان خود انتقامشان را می گیرند، یا خداوند به طرق دیگر انتقامشان را می گیرد؟ سوأل دیگر اینکه آیا استفاده های معقول از حیوانات مانند ذبح اسلامی آنان جهت تهیه خوراک و پوشاک انسان، حمل بار در حد توان حیوان و… هم مصداق ظلم محسوب می شوند؟

همچنین بارها دیده ایم که حیوانی با ظلم و ستم حیوان دیگری آزرده می شود یا جانش را از دست می دهد. آیا حیوانات پس از حشر در روز قیامت در مقابل اعمالشان مسئولند؟ اگر مسئولند، چگونه با عدالت خدا سازگار است که حیوانی که فاقد اختیار و آگاهی است، همانند انسان مختار، به خاطر اعمالش مجازات شود؟ و اگر مسئول نیستند، خداوند عادل، حقوق پایمال شده حیوان مظلوم را چگونه به او بر می گرداند؟ آیا حیوانات حس نیکوکاری هم دارند؟ وآیا در انجام تکالیفشان از پیامبران الهی پیروی می کنند؟

قطعا پاسخ این سوألات ، تأثیرات مهمی بر روی رفتار و کردار آدمی دارد. به همین خاطر در این مقاله، تلاش می کنیم جواب این سوألات را در میان آیات قرآن کریم و احادیث و روایات رسیده از پیشوایان دین مبین اسلام، جستجو کنیم.

آیا وحوش محشور می شوند؟

برای اثبات حشر حیوانات به قول خدای سبحان استدلال کرده اند:

«و إذا الوحوش حشرت» (تکویر، ۵)

« و هنگامی که وحوش گرد آورده می شوند»

«و ما من دابه فی الارض و لا طائر یطیر بجناحیه إلا أمم امثالکم ما فرطنا فی الکتاب من شیء ثم إلی ربهم یحشرون» (انعام، ۳۸)       

«هیچ جنبنده ای در روی زمین نیست وهیچ پرنده ای با بال های خود در هوا نمی پرد ، مگر آنکه چون شما امت هایی هستند . ما در این کتاب هیچ چیز را فرو گذار نکرده ایم و سپس همه را نزد پروردگارشان گرد می آورند.»

علامه طباطبایی رحمه الله علیه گفته است: «اما سوأل اول (آیا حیوانات غیر انسانی هم حشر دارند یا نه؟) آیه “سپس همه را در نزد پروردگارشان گرد می آورند.” متکفل جواب این سوأل است. چنانکه آیه “و چون وحوش گرد آورده شوند” قریب آن مضمون را افاده میکند.» (خرازی، ۱۳۹۲، ج۲، ص۵۱۶)

و نیز ایشان گفته است: «این سخن، چه بسا ظهور دارد بر اینکه حیوانات هم مانند انسان حشری دارند، چون خدای سبحان ملاک حشر و سعادت اخروی انسان را این دانسته که اعمالش با عدالت و تقوا منطبق باشد. و ملاک بدی آن را ، این دانسته که اعمالش با ظلم و فجور تطبیق کند ؛ به طوری که فرموده است: “آیا کسانی را که ایمان آورده اند ، و کارهای شایسته کرده اند همانند فساد کنندگان در زمین قرار خواهیم داد؟ آیا پرهیزکاران را چون گنهکاران (قرار خواهیم داد؟)” » (خرازی، ۱۳۹۲، ج۲، ص۵۱۶)

و نیز گفته است: «و چون این دو وصف ،یعنی احسان و ظلم در بین حیوانات هم هست، یعنی اجمالا افرادی از حیوانات را می بینیم که در عمل، ظلم می کنند و افراد دیگری را مشاهده می کنیم که رعایت احسان می نمایند ، از این رو باید بگوییم که حیوانات نیز حشر دارند. و قول خدای متعال هم بر این بیان دلالت دارد که فرمودا است: “و اگر خدا بخواهد مردم را به سبب کارهایی که کرده اند بازخواست کند، بر روی زمین هیچ جنبنده ای باقی نگذارد، ولی آنها را تا زمانی معین ، مهلت می دهد.” زیرا آیه ظهور دارد که اگر ظلم مردم مستوجب مؤاخذه الهی است، تنها به خاطر این است که ظلم است و (صدورش از انسان، دخالتی در مؤاخذه ندارد.) ظلم هم در بین هر جنبنده ای شیوع دارد، حالا چه انسان باشد یا حیوان.

بنابر این خداوند متعال باید هر جنبنده ظالمی چه انسان و چه حیوان را هلاک نماید.» (خرازی، ۱۳۹۲، ج۲، ص۵۱۶-۵۱۷)

آیت الله مکارم شیرازی از مفسران معاصر نیز می گوید: «در پایان آیه می فرماید: ثم إلی ربهم یحشرون».” ظاهر این است که: ضمیر «هم» در این جمله به انواع و اصناف جنبندگان و پرندگان بر می گردد،  و به این ترتیب، قرآن برای آنها نیز قائل به رستاخیز شده است.» (مکارم،۱۳۸۶، ج۵، ص۲۸۰-۲۸۱)

   مراد از حشر چیست؟

و مشهور میان مفسران آن است که مراد از حشر در این دو آیه محشور شدن در قیامت است. و بعضی گفته اند: مراد مردن ایشان است در دنیا. و مشهور میان متکلمان خاصه و عامه آن است که ایشان محشور می شوند. (مجلسی، ۱۳۸۷، ص۶۷۲)

از مفسران شیعه آیت الله مکارم شیرازی قائل است که: «بیشتر مفسران نیز این مطلب را پذیرفته اند که: تمام انواع جانداران دارای رستاخیز و جزا و کیفرند، تنها بعضی منکر این موضوع شده و این آیه و آیات دیگر را طور دیگر توجیه کرده اند، مثلا گفته اند: منظور از «حشر الهی» همان بازگشت به پایان زندگی و مرگ است.

ولی همان طور که اشاره کردیم، ظاهر این تعبیر در قرآن مجید همان رستاخیز و بر انگیخته شدن در قیامت است.» (مکارم، ۱۳۸۶، ج۵، ص۲۸۱)

و در مجمع البیان در تفسیر آیه «و إذا الوحوش حشرت» گفته اند که : «حق تعالی حشر می کند وحوش را که آنچه مستحقند از عوض ها بر المهایی که در دنیا به ایشان رسیده است، به ایشان برساند. و انتقام بکشد از برای بعضی از بعضی…» (مجلسی، ۱۳۸۷، ص۶۷۳)

جناب فاضل مقداد در مورد حشر دواب و پرندگان در آیه مذکور می فرماید: «… برخی از این ها به حکم عقل، بر انگیختن آنها وجوب دارد. و آنها کسانی هستند که به نفع یا به ضرر آنها حقی هست که برای عدل یا انتقام، بعث آنها واجب است. و برخی هم عقل حکم به وجوب بر انگیختن آنها ندارد، بلکه به جواز آنها دارد. و آنها ، غیر از آن دو گروه هستند.» (خرازی، ۱۳۹۲،ج۲، ص۵۱۸)

 

قتاده از مفسران عامه گفته است که همه چیز محشور می شود حتی مگس تا آنکه تقاص و تدارک مظالم ایشان بکنند. (مجلسی، ۱۳۸۷، ص ۶۷۲)

و معتزله گفته اند که: «حق تعالی حشر می کند جمیع حیوانات را در روز قیامت تا عوض المهایی که در دنیا به ایشان رسیده است به مردن و کشته شدن و غیر آن بیابند، و چون عوض آن المها به ایشان رسید اگر بخواهد بعضی را در بهشت باقی می دارد و اگر بخواهد ایشان را فانی می کند چنانکه در حدیث وارد شده است.» (مجلسی، ۱۳۸۷، ص ۶۷۲)

و اشاعره گفته اند: «بر خدا واجب نیست اما حشر می کند وحوش را پس قصاص می کند حیوان شاخدار را از برای ستمی که بر حیوان بی شاخ کرده است در دنیا، آنگاه به ایشان می گوید بمیرید پس همه می میرند.» (مجلسی، ۱۳۸۷، ص ۶۷۲)

همچنین روایات فراوانی از شیعه و سنی نقل شده است که بر رستاخیز و محاسبه اعمال حیوانات در قیامت دلالت می کنند. از جمله اینکه:

از ابوذر روایت شده، که گفته است: «ما نزد رسول خدا (ص) بودیم که در این هنگام دو بز همدیگر را شاخ می زدند. پیامبر (ص) فرمود: آیا می دانید که درباره چه چیز به هم شاخ می زنند؟ افرادی که در آنجا بودند، گقتند: نمی دانیم. پیامبر (ص) فرمود: ولی خدا می داند، و بین آن دو حکم خواهد کرد.» (خرازی، ۱۳۹۲، ج۲، ص۵۱۹)

علامه مجلسی قدس سره گفته است: «متکلمان خاصه و عامه، در کیفیت حشر حیوانات اختلاف کرده اند. من می گویم اخباری که بر حشر عموم حیوانات یا خصوص آنها دلالت دارد و این که برخی از آنها در بهشتند، بسیاراست… مانند قول امامان (ع) که درباره منع کننده زکات فرموده اند: «هر حیوان صاحب دندانی او را با دندان گاز می گیرد و هر حیوان صاحب سم، او را با سمش زیر پا می گیرد.» (خرازی، ۱۳۹۲، ج۲، ص۵۱۹)

و صدوق از سکونی  با اسنادش، روایت می کند که پیامبر (ص) شتری را دید که زانو بند آن بسته است و جهازش هم بر روی آن است. فرمود: «صاحبش کجاست، که او را اینگونه نگاه داشت؟ پس، فردا باید آماده خصومت باشد.» (خرازی، ۱۳۹۲، ج۲، ص۵۲۰)

و عامه روایت کرده اند از ابوهریره که حضرت رسول فرمود که: «حشر می کند حق تعالی جمیع خلایق را در قیامت از بهایم و دواب و پرندگان و هر چیز که باشد. عدالت خدا در آن روز به مرتبه ای می رسد که حق بی شاخ را از شاخدار می گیرد…» (مجلسی، ۱۳۸۷، ص۶۷۳)

کلینی و برقی در محاسن روایت کرده اند که حضرت امیر المؤمنین (ع) در خطبه ای فرمود: «یا ایها الناس، گناهان سه گناه است: گناهی که آمرزیده می شود، گناهی که آمرزیده نمی شود، و گناهی که برای صاحبش امید آمرزش داریم و بر او می ترسیم…» (مجلسی، ۱۳۸۷، ص۶۷۳)

و سپس در ادامه خطبه، قسم دوم (گناهی که آمرزیده نمی شود) را اینگونه معرفی می کند: «ظلم بعضی بندگان است بر بعضی، چون حق تعالی متوجه حساب خلایق شود قسم یاد می کند و میفرماید که: به عزت و جلال خودم سوگند که از من نمی گذرد ستم ستم کننده ای اگر چه دستی بر دستی بزند یا مسح بر کف دستی بکند و اگر چه شاخ زدن حیوان شاخدار بر حیوان بی شاخ باشد، پس اقتصاص می کند و حقوق بعضی را از بعض می گیرد تا آنکه احدی را مظلمه نماند پس ایشان را می برد به سوی حساب.» (مجلسی، ۱۳۸۷، ص۶۷۴)

   احوال وحوش در هنگامه قیامت

آیت الله مکارم شیرازی در تفسیر آیه شریفه «و إذا الوحوش حشرت» می فرماید:

«همان حیواناتی که در حال عادی از هم دور بودند، و از یکدیگر می ترسیدند و فرار می کردند، ولی شدت وحشت حوادث هولناک آستانه قیامت آن چنان است  که این ها را گرد هم جمع می کند، و همه چیز را فراموش می کنند، گویی می خواهند با این اجتماعشان از شدت ترس و وحشت خود بکاهند.» (مکارم، ۱۳۸۶، ج۲۶، ص۱۸۳)

 ادامه حیات پس از قیامت

پاره ای از روایات حاکی از این است که همه یا برخی از حیوانات پس از قیامت وارد بهشت شده و به حیات خود ادامه می دهند. از جمله:

از حضرت صادق (ع) منقول است که: «از بهایم در بهشت می باشد مگر حمار بلعم باعور و ناقه صالح و گرگ یوسف و کلب اصحاب کهف.» (مجلسی، ۱۳۸۷، ص۶۷۵)

همچنین از آن حضرت روایت شده، که فرمود: «هر شتری که سه سال با آن حج انجام گیرد، از شتران بهشت قرار داده می شود.» و در روایت دیگر هفت سال آمده است. (خرازی، ۱۳۹۲، ج۲، ص۵۲۰)

و از پیامبر اسلام (ص) روایت شده، که حیوانات خویش را تیمار کننید، چون آنها چهارپایان شما بر صراط هستند. روایت شده که اسب های جنگاوران، در دنیا، اسب های آنان در بهشتند. (خرازی، ۱۳۹۲، ج۲، ص۵۲۰)

همچنین معتزله قائلند که خداوند پس از حساب اعمال، اگر بخواهد همه حیوانات را وارد بهشت می گرداند. واما اشاعره معتقد هستند که پس از محاسبه اعمال، همه را فانی می گرداند. (مجلسی، ۱۳۸۷، ص ۶۷۲)

استفاده معقول از حیوانات ظلم نیست

بعضی از روایات نیز استنباط می شود که استفاده های معقول و مفید از حیوانات، ظلم به این جانداران نیست.

در بحارالانوار از رسول خدا (ص) نقل شده که فرمود: «کسی که گنجشکی را بیهوده بکشد، روز قیامت آن پرنده با ناله از او به خدا شکایت می کند و می گوید: پروردگارا بنده تو بیهوده و نه برای استفاده مرا کشت.» (جوادی آملی،۱۳۹۲، ص۶۶۱)

از نحوه شکایت گنجشک دانسته می شود که کشتن گنجشک برای استفاده، مصداق ظلم نیست.

و در صحیح مسلم نقل است که جابر انصاری گفت: «رسول خدا فرمود: “هیچ صاحب شتر و گاو و گوسفندی نیست که حق آنها را ادا نکرده باشد، جز اینکه روز قیامت او را در دشتی برهوت نگه می دارند، تا همه سم داران با سمشان و همه شاخداران با شاخشان که هیچ یک در بینشان بی شاخ و شاخ شکسته نیست، او را پایمال کرده و شاخ بزنند” پرسیدم: “ای رسول خدا حق این حیوانات چیست؟” فرمود: “نر آنها را  برای تکثیرنسل در اختیار دیگران قرار دهد، شتر خود را به دیگران عاریه بدهد، گاو و گوسفند را برای هره برداری از شیر و گوشت و پشم آنها به دیگران بدهد، حیوانات شیردار را کنار آب بدوشد (آب کافی به آنان بدهد)، شتر و مرکب را برای باربری و سواری در راه خدا استفاده کند (نه برای معصیت). (جوادی آملی،۱۳۹۲، ص۶۸۴)

براساس این روایت پیامبر(ص) گام را فراتر نهاده و نه تنها استفاده مفید از حیوانات را ظلم نمی داند بلکه این گونه بهره کشی را حق حیوانات می داند، که اگر ادا نشود در قیامت از صاحبان خود شکایت می کنند.

امت حیوانات و پرندگان

آیه مذکور (آیه ۳۸ سوره انعام)، سخن از حشر و رستاخیز عمومی تمام موجودات زنده، و تمام انواع حیوانات  به میان آورده، نخست می گوید: «و ما من دابه فی الارض و لا طائر یطیر بجناحیه إلا أمم امثالکم»(مکارم، ۱۳۸۶، ج۵، ص۲۷۹)

و به این ترتیب، هر یک از انواع حیوانات و پرندگان برای خود امتی هستند همانند انسان ها، اما در اینکه: «این هماهنگی و شباهت در چه جهت است؟» میان مفسران گفتگو است:

– بعضی شباهت آنها با انسان را از ناحیه اسرار شگفت انگیز خلقت آنها دانسته اند، زیرا هر دو نشانه هایی از عظمت آفریدگار و خالق را با خود همراه دارند. (مکارم، ۱۳۸۶، ج۵، ص۲۷۹)

– و بعضی از جهت نیازمندی های مختلف زندگی یا وسایلی که احتیاجات گوناگون خود را با آن برطرف می سازند، می دانند. (مکارم، ۱۳۸۶، ج۵، ص۲۷۹)

– در حالی که جمعی دیگر معتقدند: «منظور، شباهت آنها با انسان از نظر درک و فهم و شعور است، یعنی آنها نیز در عالم خود دارای علم و شعور و ادراک هستند، خدا را می شناسند و به اندازه توانایی خود، او را تسبیح و تقدیس می گویند، اگر چه فکر آنها در سطحی پایین تر از فکر و فهم انسان ها است، و ذیل این آیه – چنان که خواهد آمد – نظر آخر را تقویت می کند. (مکارم، ۱۳۸۶، ج۵، ص۲۷۹-۲۸۰)

اثبات وجود رستاخیز برای حیوانات

شک نیست که نخستین شرط حساب و جزا مسأله «عقل و شعور» و به دنبال آن «تکلیف و مسئولیت» است، پس برای اثبات وجود رستاخیز برای حیوانات ابتدا باید وجود عقل و شعور را برای حیوانات اثبات کرد.

طرفداران این عقیده می گویند: مدارکی در دست است که نشان می دهد حیوانات نیز به اندازه خود دارای درک وفهمند:

زندگی بسیاری از حیوانات آمیخته با نظام جالب و شگفت انگیزی است که روشنگر سطح عالی فهم وشعور آنها است…

علاقه ای که بسیاری از حیوانات تدریجا به صاحب خود پیدا می کنند، شاهد دیگرد برای این موضوع است…

مسلم است که این قبیل موارد را به آسانی نمی توان ناشی از غریزه دانست، زیرا غریزه معمولا سرچشمه کارهای یکنواخت و مستمر است، اما اعمالی که در شرایط خاصی که قابل پیش بینی نبوده، به عنوان عکس العمل انجام می گردد به فهم و شعور شبیه تر است تا به غریزه. (مکارم، ۱۳۸۶، ج۵، ص ۲۸۱-۲۸۲)

از همه این ها گذشته، در آیات متعددی در قرآن، مطالبی دیده می شود که دلیل قابل ملاحظه ای برای فهم و شعور بعضی از حیوانات محسوب می شود.

داستان فرار مورچگان از برابر لشکر حضرت سلیمان (ع) و داستان آمدن هدهد به منطقه «سبا و یمن» و آوردن خبر های هیجان انگیز برای سلیمان شاهد این مدعا است. (مکارم، ۱۳۸۶، ج۵، ص۲۸۳)

سند دیگری برای اثبات شعور در حیوانات قول خدای سبحان است که می فرماید:

«ألم تر أن الله یسبح له من فی السماوات و الأرض و الطیر صافات کل قد علم صلاته و تسبیحه والله علیم بما یعملون» (نور-۴۱)

«آیا ندیدی تمام آنان که در آسمان ها و زمینند برای خدا تسبیح می کنند، و پرندگان به هنگامی که بر فراز آسمان بال گسترده اند؟ هر یک از آنها نماز و تسبیح خود را می داند، و خداوند به آنچه انجام می دهند دانا است.»

جمعی از مفسران ضمیر «علم» را به «کل» برگردانده اند که طبق آن مفهوم جمله « کل قد علم صلاته و تسبیحه» چنین می شود: «هر یک از کسانی که در زمین و آسمان هستند و همچنین پرندگان، از کیفیت و راه و رسم نماز و تسبیح خود آگاهند».

ولی بعضی دیگر آن را به خدا بازگردانده اند، یعنی خداوند از نماز و تسبیح هر یک از آنان آگاه است، اما تفسیر اول با معنای آیه متناسب تر می باشد. (مکارم، ۱۳۸۶، ج۱۴، ص۵۳۴) و همچنین در بعضی دیگر از آیات قرآن چنین درکی برای پرندگان آمده است. (مکارم، ۱۳۸۶، ج۱۴، ص۵۳۲)

آیه دیگری که به روشنی بر وجود شعور برای حیوانات دلالت می کند داستان عبور لشکریان حضرت سلیمان (ع) از سرزمین مورچگان است. آنجا که می فرماید:

«حتی إذا أتوا علی وادی النمل قالت نمله یا ایها النمل ادخلوا مساکنکم لایحطمنکم سلیمان و جنوده و هم لایشعرون» (نمل، ۱۸)

    «تا به سرزمین مورچگان رسیدند، مورچه ای گفت: ای مورچگان، به لانه های خود پناه ببرید تا سلیمان و لشکریانش شما را در حالی که متوجه نیستند پایمال مکنند.»

عشق و محبت به همنوع در میان حیوانات

در آیه مذکور (داستان عبور لشکریان جناب سلیمان  از سرزمین مورچگان) حرف «ه» در کلمه «نمله» از نظر مفسران نشانه وحدت است. یعنی مورچه ای این سخن را گفت. این می رساند که روح شفقت در غیر انسان نسبت به همنوع خود وجود دارد و این یکی از مظاهر آن است. (سبحانی، ۱۳۸۸، ج۱۲، ص۲۸۱)

با توجه به آنجه بیان شد، حیوانات دارای شعورهستند،  و به تبع آن مسلما رستاخیز و حساب و کتاب اعمال نیز خواهند داشت.

آیا حیوانات تکلیف دارند؟

سوال مهمی که مطرح است این است که آیا می توانیم قبول کنیم حیوانات تکالیفی دارند با این که یکی از شرایط مسلم تکلیف عقل است؟

در پاسخ این سوأل باید گفت: تکلیف مراحلی دارد و هر مرحله، ادراک و عقل متناسب خود می خواهد.

تکالیف فراوانی که در قوانین اسلامی برای یک انسان وجود دارد به قدری است که بدون داشتن یک سطح عالی از عقل و درک انجام آنها ممکن نیست و ما هرگز نمی توانیم چنان تکالیفی را برای حیوانات بپذیریم، زیرا شرط آن، در آنها حاصل نیست.

اما مرحله ساده و پایین تری از تکلیف تصور می شود که مختصر فهم و شعور برای آن کافی است. ما نمی توانیم چنان فهم و شعور و چنان تکالیفی را به طور کلی درباره حیوانات انکار کنیم.

حتی درباره کودکان و دیوانگانی که پاره ای از مسایل را می فهمند انکار همه تکالیف مشکل است، مثلا اگر نوجوانان ۱۴ ساله را که به حد بلوغ نرسیده ولی کاملا مطالب را خوانده و فهمیده اند در نظر بگیریم، اگر آنها عمدا مرتکب قتل نفس شوند، در حالی که تمام زیان های این عمل را می دانند آیا می توان گفت هیچ گناهی از آنان سر نزده است؟

قوانین کیفری دنیا نیز افراد غیر بالغ را در برابر پاره ای از گناهان مجازات می کند، اگر چه مجازات های آنها مسلما خفیف تر است. (مکارم، ۱۳۸۶، ج۵، ص۲۸۵)

مرحوم علامه مظفر این مطلب را این گونه بیان می کند:

«گویا اشخاصی گفته اند که مراد از “دابه” در این آیه، خصوص انسان است. این را هم باید خاطر نشان ساخت که لازمه انتقام از حیوانات در روز قیامت، این نیست که حیوانات در شعور و اراده با انسان مساوی باشند و در عین بی زبانی ، همه مدارج کمال را که انسان در نفسانیات و روحیات سیر می کند، آنها نیز سیر کنند، تا کسی اشکال کند که این سخن ، مخالف با ضرورت است، و شاهد بطلان آن، آثاری است که از انسان و حیوانات بروز می کند. چون صرف شریک بودن حیوانات با انسان در مسأله مؤاخذه و حساب و اجر،مستلزم شرکت و تساویشان در جمیع جهات نیست. به شهادت اینکه افراد همین انسان با اینکه در جمیع جهات با هم برابر هستند، همه آنان در روز قیامت از جهت دقت و سختگیری در حساب یک جور نیستند و عاقل، سفیه، رشید و مستضعف یک جور حساب پس نمی دهند.» (خرازی، ۱۳۹۲، ج۲، ص۵۱۷)

دلیل دیگر بر مکلف بودن حیوانات کلام خدا است، آنجا که در داستان حضرت سلیمان می فرماید که آن حضرت (ع) برای هدهد به دلیل غیبتش مجازات تعیین می کند که در صورت نداشتن دلیلی روشن برای این کار، آن مجازات را برای هدهد اجرا کند. (نمل، ۲۰-۲۱)

آیا حیوانات  تکالیف خود را از پیامبران دریافت می کنند؟

علامه طباطبایی در جواب این سوأل که: آیا حیوانات تکالیف خود را در دنیا از پیامبری که وحی بر او نازل می شود، می گیرند یا نه؟ و آیا پیامبرانی که فرضا هر کدام به یک نوع از انواع حیوانات مبعوث می شوند، از افراد همان نوعند یا نه؟ تذکر می دهد که عالم حیوانات از این جهت برای ما مجهول است و حجاب هایی بین ما و بین حیوانات وجود دارد، لذا بحث کردن ما در این مورد، فایده ای نداشته و جز تیر به تاریکی انداختن چیز دیگری نیست، و ظاهر کلام الهی نیز، اشاره ای به این مطلب نداشته و در روایات وارده از رسول خدا (ص) و ائمه اهل بیت (ع) هم چیزی که بتوان اعتماد بر آن نمود، دیده نمی شود. (عباسی، ۱۳۹۲، ص۱۷۶)

نکات اخلاقی

روی این جهت، آیات و روایات به انسان ها اخطار می کند: خداوندی که تمام اصناف حیوانات را آفریده، و نیازمندی های آنها را تأمین کرده، و مراقب تمام افعال آنها است و برای همه رستاخیزی قرار داده، به طریق اولی برای انسان حشر و رستاخیزی قرار می دهد. و اعتقاد انسان به حشر و رستاخیز خویش در قیامت، بدون شک تمام اعمال و رفتارش را تحت تأثیر فرار می دهد و او را عامل به اعمال و رفتار اسلامی می گرداند.

همچنین وقتی انسان معتقد باشد که وحوش تسبیح گو و عبادت کننده خدا هستید قطعا با دیده کرامت به این مخلوقات می نگرد و با آنان به شیوه ای رفتار می کند که درخور شأن ستایش کنندگان حق تعالی باشد.

همانطور که فهمیدیم، محبت و نیکی به همنوعان در میان حیوانات وجود دارد، و این برای بشر یک درس سازنده است که با الگو قرار دادن آن بسیاری از مشکلات جامعه انسانی حل می شود.

 نتیجه گیری

پس از ظواهر آیات و اخبار استفاده  می شود که حیوانات دارای فهم و شعور هستند، لذا در مقابل اعمالشان مکلف می باشند. بنابر این، محشور می شوند و پس از آنکه احتمالا همانند انسان ها، مراحل وحشتناک قیامت را پشت سر می گذارند، به طور قطع ظلم هایی که بر ایشان تحمیل شده، جبران می کنند. همچنین به حساب ظلم هایی که به دیگران کرده اند، رسیدگی می شود. و پاداش نیکی کاری خو را دریافت می کنند. و بعضی از حیوانات برای بعضی از مصالح زنده می شوند. و بعضی مانند ناقه صالح وآنها که ذکر شد داخل بهشت می شوند و آن به ثواب صاحبانشان بر می گردد، و نهایتا جمیع حیوانات داخل بهشت می شوند و در آنجا به حیات خود ادامه می دهند.

از آنجا که اعمال و رفتار انسان آینه تمام نمای اعتقادات او است، اعتقاد به حشر حیوانات، روی نگرش انسان به آغاز و انجام زندگی خود، ودر نتیجه روی اعمال و رفتارش علی الخصوص در برخورد با همنوعان (انسان) و حیوانات تأثیرات سازنده وانکار ناپذیری می گذارد. اما اینکه آیا حیوانات از پیامبر یا پیشوایی پیروی می کنند یا نه، ظاهرا شاهدی در باره آن در دست نیست و تأثیری هم بر انسان ندارد.

 منابع

قرآن کریم

جوادی، آملی، عبدالله (۱۳۹۲). مفاتیح الحیاه (چاپ صد و سیزدهم). قم: مرکز چاپ اسراء

خرازی، محسن (۱۳۹۲). بدایه المعارف الالهیه فی عقاید الامامیه،جلد دوم (چاپ اول)، ترجمه مرتضی متقی نژاد. قم: زمینه سازان ظهور امام عصر عج

سبحانی، جعفر (۱۳۸۸). منشور جاوید، جلد۱۲ (چاپ سوم). قم: مؤسسه امام صادق علیه السلام

عباسی، حسین (۱۳۹۲). شعور همگانی موجودات در آیات و روایات، رساله علمی سطح ۴، چاپ نشده. مرکز مدیریت حوزه های علمیه

مجلسی، محمدباقر (۱۳۸۷).حق الیقین (چاپ اول). قم: انتشارات سرور

مکارم، شیرازی، ناصر (۱۳۸۶). تفسیر نمونه، جلد۵ (چاپ سی و ششم). تهران: دارالکتب الاسلامیه

مکارم، شیرازی، ناصر (۱۳۸۶). تفسیر نمونه، جلد۱۴ (چاپ بیست و نهم). تهران: دارالکتب الاسلامیه

مکارم، شیرازی، ناصر (۱۳۸۶). تفسیر نمونه، جلد۲۶ (چاپ سی و چهارم). تهران: دارالکتب الاسلامیه

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

امتیاز:
اشتراک گذاری:
برچسب ها :
مطالب مرتبط
دیدگاه شما